آینده کتابخانه‌های دانشگاهی در عصر هوش مصنوعی؛ نشست تخصصی در دانشگاه بیلگی

در تاریخ ۲۳ ژوئن ۲۰۲۶، پردیس «سانترال استانبول» دانشگاه بیلگی میزبان رویدادی سرنوشت‌ساز برای آینده مدیریت دانش در ترکیه بود. این نشست که با عنوان «هوش مصنوعی در کتابخانه‌های دانشگاهی: شایستگی، همکاری و اخلاق» برگزار شد، مدیران کتابخانه‌ها، متخصصان اطلاعات و دانشگاهیان را از سراسر منطقه مرمره گرد هم آورد تا تحولات ناشی از فناوری‌های نوین را بررسی کنند [۱].

تحول دیجیتال در قلب کتابخانه‌های آکادمیک دکتر سامی چوهادار، مدیر دپارتمان کتابخانه و اسناد دانشگاه بیلگی، در سخنرانی افتتاحیه این نشست تأکید کرد که هوش مصنوعی دیگر تنها یک ابزار فنی نیست، بلکه به موتور محرک تغییر در دسترسی به اطلاعات تبدیل شده است. وی خاطرنشان کرد که با ظهور هوش مصنوعی مولد، مسئولیت کتابخانه‌ها از تأمین منابع صرف به حمایت فعال از فرآیندهای پژوهشی و ارتقای سواد هوش مصنوعی گسترش یافته است [۱][۲]. کتابخانه‌ها اکنون به عنوان مراکز هدایت‌گر در مسیر تحول دیجیتال شناخته می‌شوند که باید خود را با نیازهای متغیر پژوهشگران وفق دهند.

هوش مصنوعی مولد و چالش‌های اخلاقی یکی از محورهای اصلی این کارگاه، بررسی ابزارهای شناسایی سرقت ادبی و حفظ شفافیت در تحقیقات علمی بود. با گسترش استفاده از مدل‌هایی مانند ChatGPT و Claude در محیط‌های دانشگاهی، موضوعاتی همچون استانداردهای اخلاقی و مدل‌های همکاری با «عوامل هوشمند» (AI Agents) به شدت مورد بحث قرار گرفت [۲]. شرکت‌کنندگان بر این باور بودند که استفاده از هوش مصنوعی در مرور ادبیات پژوهشی و تحلیل داده‌ها باید با رعایت دقیق حریم خصوصی و دقت علمی همراه باشد تا اعتبار نهادهای آکادمیک حفظ شود.

همکاری‌های منطقه‌ای و چشم‌انداز آینده اسماعیل چتین‌کایا، رئیس ANKOS، در این نشست اعلام کرد که این کنسرسیوم در سال ۲۰۲۴ گروه تحقیقاتی هوش مصنوعی را برای اولین بار در ترکیه پایه‌گذاری کرد تا استفاده پایدار و اخلاقی از این فناوری را در خدمات اطلاع‌رسانی نهادینه کند [۱]. این کارگاه که با حضور نمایندگان ۷۶ دانشگاه برگزار شد، گامی مهم برای ایجاد یک چشم‌انداز مشترک در سطح ملی محسوب می‌شود. کارشناسان تأکید کردند که در آینده، رقابت میان دانشگاه‌ها نه بر سر قدرت مدل‌های هوش مصنوعی، بلکه بر سر نحوه سازماندهی و هماهنگی این ابزارها در اکوسیستم‌های آموزشی خواهد بود [۱].

در پایان، نشست بر این نکته تأکید داشت که نقش کتابداران در حال تکامل از «نگهبانان کتاب» به «مشاوران استراتژیک اطلاعات» است. تسلط بر مهارت‌هایی نظیر سواد داده و مدیریت زمینه‌های هوش مصنوعی، از ضرورت‌های غیرقابل انکار برای نسل جدید متخصصان کتابداری در سال ۲۰۲۶ و پس از آن خواهد بود.