جایگزین‌های تنگه هرمز: بازترسیم نقشه انرژی جهان در بحران ۲۰۲۶

امروز ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶، بازارهای جهانی انرژی شاهد تحولی بنیادین در ساختار ترانزیت نفت و گاز هستند. انسداد و ناامنی در تنگه هرمز که از فوریه امسال شدت یافته، کشورهای صادرکننده نفت را واداشته است تا پروژه‌های زیرساختی خود را برای دور زدن این مسیر حیاتی با سرعتی باورنکردنی به پیش ببرند. گزارش‌های جدید نشان می‌دهد که موازنه قدرت در منطقه خلیج فارس به نفع مسیرهای زمینی و بنادر حاشیه دریای عمان در حال تغییر است.

خطوط لوله عربستان و امارات؛ شریان‌های جدید حیات عربستان سعودی و امارات متحده عربی در خط مقدم این تغییرات قرار دارند. خط لوله «شرق به غرب» عربستان (Petroline) اکنون با ظرفیت کامل ۷ میلیون بشکه در روز فعالیت می‌کند و ریاض در حال بررسی طرح‌هایی برای افزایش این ظرفیت به ۹ میلیون بشکه است [۳]. این خط لوله که نفت را از میادین شرقی به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند، به مهم‌ترین سوپاپ اطمینان بازار جهانی تبدیل شده است.

از سوی دیگر، امارات متحده عربی پروژه خط لوله دوم خود را که به موازات خط لوله «حبشان-فجیره» ساخته می‌شود، با دستور مستقیم ولیعهد ابوظبی تسریع کرده است [۲]. انتظار می‌رود با تکمیل این پروژه در سال ۲۰۲۷، ظرفیت صادراتی امارات از بندر فجیره به بیش از ۳.۶ میلیون بشکه در روز برسد که عملاً تمام نیاز صادراتی این کشور را بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز پوشش می‌دهد [۱].

پروژه «جاده توسعه» عراق؛ پیوند خلیج فارس به اروپا عراق نیز با پروژه عظیم ۱۷ میلیارد دلاری خود موسوم به «جاده توسعه» (Development Road)، در حال بازتعریف نقش خود در تجارت جهانی است. این پروژه که شامل یک کریدور ریلی و جاده‌ای ۱۲۰۰ کیلومتری از بندر بزرگ فاو در بصره تا مرز ترکیه است، طراحی شده تا خلیج فارس را مستقیماً به شبکه لجستیک اروپا متصل کند [۴]. اگرچه فاز اول این پروژه برای سال ۲۰۲۸ برنامه‌ریزی شده، اما بحران فعلی در تنگه هرمز باعث شده تا بغداد و آنکارا برای تسریع در عملیات اجرایی آن به توافقات جدیدی دست یابند [۴].

ظهور بنادر استراتژیک در دریای عمان بندر فجیره در امارات و بندر دقم در عمان اکنون به قطب‌های اصلی انرژی خارج از خلیج فارس تبدیل شده‌اند. شرکت DP World اخیراً از طرح‌هایی برای ساخت یک پایانه کانتینری جدید در سواحل شرقی امارات خبر داده تا وابستگی تجاری دبی به بندر جبل‌علی را کاهش دهد [۵]. در همین حال، عمان با افزایش تولید و صادرات نفت از طریق بندر دقم، موقعیت خود را به عنوان یک بازیگر امن و باثبات در حاشیه اقیانوس هند تثبیت کرده است.

این تغییرات ساختاری نشان‌دهنده یک واقعیت جدید در ژئوپلیتیک انرژی است: تنگه هرمز دیگر تنها گزینه روی میز نیست. با سرمایه‌گذاری‌های میلیاردی در خطوط لوله و کریدورهای زمینی، اهرم فشار ناشی از تهدید به بستن این تنگه، بیش از هر زمان دیگری در تاریخ تضعیف شده است.