تحلیل گورسل توکماک‌اوغلو از ایران؛ چرا تهران صلح را به ابزار چانه‌زنی تبدیل می‌کند؟

در اول ژوئیه ۲۰۲۶، خاورمیانه در آستانه یک تحول ژئوپلیتیک بزرگ قرار دارد. پس از ماه‌ها درگیری نظامی که با عملیات «خشم حماسی» در فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، اکنون نشانه‌هایی از یک صلح شکننده پدیدار شده است. گورسل توکماک‌اوغلو، رئیس سابق اداره اطلاعات نیروی هوایی ترکیه و تحلیل‌گر برجسته، در یادداشت اخیر خود در رسانه ایندیپندنت ترکی، به بررسی این موضوع پرداخته است که چرا ایران در مقاطع حساس، صلح را نه به عنوان یک هدف نهایی، بلکه به عنوان ابزاری برای چانه‌زنی و بازسازی توان خود انتخاب می‌کند [۱].

استراتژی ایران: از میدان نبرد تا میز مذاکره توکماک‌اوغلو در تحلیل خود اشاره می‌کند که ایران همواره میان «ایدئولوژی مقاومت» و «واقع‌گرایی سیاسی» در نوسان است. پس از درگیری‌های شدید نیمه اول سال ۲۰۲۶، امضای تفاهم‌نامه صلح در ژوئن میان تهران و واشینگتن با میانجی‌گری قطر و پاکستان، نشان‌دهنده تغییر تاکتیکی در محاسبات جمهوری اسلامی است [۴]. به گفته این تحلیل‌گر، تهران با پذیرش توقف عملیات نظامی، به دنبال کاهش فشارهای بین‌المللی و بازپس‌گیری بخشی از دارایی‌های بلوکه شده خود است تا از فروپاشی کامل اقتصادی جلوگیری کند.

بحران داخلی؛ اعتراضات معیشتی در سایه تورم واقعیت‌های میدانی در داخل ایران، تحلیل توکماک‌اوغلو را تایید می‌کند. گزارش‌های منتشر شده در ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که شهرهای مختلف ایران از جمله کرمانشاه، سنندج و اصفهان شاهد اعتراضات گسترده بازنشستگان و کارگران به دلیل بحران معیشتی و تورم بالای ۶۰ درصد بوده‌اند [۲]. این نارضایتی‌های داخلی، فشار مضاعفی بر ساختار قدرت وارد کرده و نخبگان سیاسی را مجبور ساخته تا در عرصه بین‌المللی انعطاف بیشتری نشان دهند. توکماک‌اوغلو معتقد است که ثبات داخلی ایران اکنون بیش از هر زمان دیگری به موفقیت مذاکرات دیپلماتیک گره خورده است.

نقش محوری ترکیه و چالش انرژی در این میان، ترکیه به عنوان یک بازیگر کلیدی و میانجی قدرتمند ظاهر شده است. در حالی که آنکارا خود را برای میزبانی از اجلاس سران ناتو در ۷ ژوئیه ۲۰۲۶ آماده می‌کند، روابطش با ایران با چالش‌های پیچیده‌ای روبروست [۱]. انقضای قرارداد ۲۵ ساله گاز میان دو کشور در ژوئیه ۲۰۲۶ و محدودیت‌های بانکی ناشی از پرونده هالک‌بانک، پرداخت‌های ارزی به ایران را با بن‌بست مواجه کرده است [۳]. ترکیه تلاش می‌کند تا با استفاده از دیپلماسی اقتصادی، هم امنیت انرژی خود را تامین کند و هم به عنوان پلی میان ایران و غرب عمل نماید.

چشم‌انداز آینده: صلح یا آتش‌بس موقت؟ تحلیل نهایی توکماک‌اوغلو حاکی از آن است که منطقه هنوز تا رسیدن به ثبات پایدار فاصله زیادی دارد. اگرچه بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت جهانی نفت در روزهای اخیر مایه آرامش بازارها شده است، اما اختلافات بنیادین بر سر برنامه هسته‌ای و نفوذ منطقه‌ای ایران همچنان پابرجاست [۴]. از دیدگاه این تحلیل‌گر، ماه ژوئیه ۲۰۲۶ آزمونی بزرگ برای دیپلماسی است تا مشخص شود آیا توافقات اخیر منجر به یک نظم نوین خواهد شد یا تنها تنفسی کوتاه برای آماده‌سازی جهت درگیری‌های بعدی است.