رژیم جدید ایران؛ میراث جنگ و چالش‌های بقا در عصر پسا-خامنه‌ای

امروز، ۵ ژوئیه ۲۰۲۶، در حالی که تهران شاهد مراسم تدفین رسمی آیت‌الله علی خامنه‌ای است، ایران وارد فاز جدیدی از تاریخ سیاسی خود شده است. جنگ کوتاه‌مدت اما ویرانگری که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حملات گسترده آمریکا و اسرائیل آغاز شد، نه تنها جغرافیای نظامی منطقه، بلکه ساختار قدرت در جمهوری اسلامی را نیز به شدت تغییر داده است [۴].

ظهور نسل جدید در هرم قدرت کشته شدن علی خامنه‌ای در اولین موج حملات هوایی، خلأ قدرتی ایجاد کرد که به سرعت توسط پسرش، مجتبی خامنه‌ای، پر شد. برخلاف پیش‌بینی‌های دونالد ترامپ مبنی بر فروپاشی فوری نظام، رژیم جدید نه تنها سقوط نکرد، بلکه با تکیه بر نسل جدیدی از فرماندهان سپاه پاسداران مانند احمد وحیدی، ساختار خود را بازسازی کرد [۲]. تحلیلگران بی‌بی‌سی معتقدند این «نسل جدید» تفاوت‌های بنیادینی با اسلاف خود دارد؛ آن‌ها جوان‌تر، در استفاده از ابزارهای قدرت نرم ماهرتر و در عین حال در سرکوب داخلی بی‌رحم‌تر هستند [۱].

شکست استراتژی «تغییر رژیم» اگرچه عملیات موسوم به «خشم حماسی» (Epic Fury) ضربات سنگینی به زیرساخت‌های هسته‌ای و نظامی ایران وارد کرد، اما هدف نهایی واشینگتن یعنی تغییر رژیم محقق نشد [۴]. در واقع، فشارهای خارجی منجر به نوعی «اتحاد حول پرچم» در بخش‌هایی از جامعه شد، به ویژه پس از فاجعه مدرسه دخترانه میناب که در آن ۱۷۰ غیرنظامی جان باختند [۳]. رژیم جدید اکنون خود را به عنوان محافظ حاکمیت ملی در برابر تهاجم خارجی بازتعریف کرده است، هرچند مشروعیت داخلی آن به دلیل سرکوب اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶ به شدت آسیب دیده است [۱].

دیپلماسی اجباری و اقتصاد پساجنگ توافق‌نامه اخیر در ورسای نشان‌دهنده چرخشی عمل‌گرایانه در سیاست خارجی تهران است. مجتبی خامنه‌ای با پذیرش محدودیت‌های شدید بر برنامه هسته‌ای در ازای آزادسازی میلیاردها دلار دارایی مسدود شده، نشان داد که بقای سیستم را بر آرمان‌های ایدئولوژیک مقدم می‌شمارد [۲]. با این حال، اختلافات درونی میان تندروها و عمل‌گرایانی چون محمدباقر قالیباف بر سر نحوه مدیریت هزینه‌های بازسازی و کنترل تنگه هرمز همچنان ادامه دارد [۵].

جامعه‌ای در انتظار تغییر واقعی در حالی که رژیم مدعی پیروزی و بقا است، شکاف‌های اجتماعی عمیق‌تر از همیشه به نظر می‌رسد. اقتصاد در هم شکسته و تورم ناشی از جنگ، طبقه متوسط را به مرز نابودی کشانده است. اگرچه در برخی حوزه‌های اجتماعی مانند حجاب، رژیم به دلیل نیاز به بازسازی اعتماد عمومی عقب‌نشینی‌های تاکتیکی نشان داده، اما تحلیلگران هشدار می‌دهند که این تغییرات ممکن است تنها «آرامش پیش از طوفان» باشد [۱].