توافق راهبردی ایران و ترکیه برای احداث راه‌آهن دریای سیاه شرقی

احیای جاده ابریشم مدرن در قلب دریای سیاه در روزهای اخیر و همزمان با برگزاری پنجمین نشست دریانوردی ترکیه در استانبول، موضوع اتصال ریلی ایران به منطقه دریای سیاه شرقی بار دیگر در صدر اخبار قرار گرفته است. طبق گزارش‌های منتشر شده توسط رسانه «خبر ۶۱»، در نشست‌های دوجانبه اخیر میان نمایندگان ایران و ترکیه، طرفین بر ضرورت تسریع در اجرای پروژه راه‌آهن دریای سیاه شرقی تاکید کرده‌اند [۱]. این پروژه که بخشی از کریدور بزرگ «راه توسعه» محسوب می‌شود، قرار است بنادر استراتژیک شمال ترکیه مانند ترابزون و ریزه را به شبکه ریلی ملی ایران متصل کند.

عبدالقادر اورال‌اوغلو، وزیر حمل‌ونقل و زیرساخت ترکیه، در سخنرانی اخیر خود اشاره کرد که ترکیه به دنبال ایجاد مسیرهای جایگزین برای تنگه هرمز و تقویت «کریدور میانی» است [۲]. این رویکرد نشان‌دهنده عزم آنکارا برای تبدیل شدن به هاب لجستیکی منطقه در تعامل با همسایگان شرقی خود، به‌ویژه ایران است.

جزئیات فنی و مسیر راهبردی پروژه پروژه راه‌آهن دریای سیاه شرقی شامل اتصال خط ریلی ارزنجان به گوموش‌خانه و در نهایت بندر ترابزون است. این مسیر در خاک ایران به خط ریلی جدید «مرند-چشمه ثریا» متصل خواهد شد که پیش‌از این در اواخر سال ۲۰۲۵ توافقات اولیه آن نهایی شده بود [۴]. این خط ریلی ۲۰۰ کیلومتری با بودجه‌ای بالغ بر ۱.۶ میلیارد دلار، کوتاه‌ترین مسیر برای انتقال کالاهای ایرانی و آسیای میانه به اروپا از طریق دریای سیاه خواهد بود.

کارشناسان معتقدند که با تکمیل این زنجیره، زمان حمل‌ونقل کالا میان ایران و بنادر اروپایی تا ۳۰ درصد کاهش می‌یابد. همچنین، این پروژه به عنوان مکمل خط ریلی باکو-تفلیس-قارص عمل کرده و ظرفیت ترانزیتی منطقه را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد [۱].

نقش محوری در امنیت ترانزیت جهانی با توجه به تنش‌های اخیر در خلیج فارس و دریای سرخ، امنیت مسیرهای جایگزین اهمیت دوچندانی یافته است. در تماس تلفنی اخیر میان مقامات دفاعی دو کشور در تاریخ ۳ جولای ۲۰۲۶، بر امنیت کریدورهای حمل‌ونقل به عنوان بخشی از ثبات منطقه‌ای تاکید شد [۳]. ایران و ترکیه هر دو به دنبال کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرخطر هستند و راه‌آهن دریای سیاه شرقی می‌تواند به عنوان یک شریان حیاتی، امنیت زنجیره تأمین کالا را تضمین کند.

پیامدهای اقتصادی برای تهران و آنکارا اجرای این پروژه نه تنها درآمدهای ارزی ناشی از ترانزیت را برای ایران افزایش می‌دهد، بلکه باعث رونق اقتصادی استان‌های شمال شرقی ترکیه نیز خواهد شد. بندر ترابزون که از دیرباز دروازه تجارت ایران با اروپا بوده، با اتصال به شبکه ریلی، جایگاه تاریخی خود را باز خواهد یافت [۲]. انتظار می‌رود با عملیاتی شدن این طرح، حجم مبادلات تجاری دوجانبه که هدف‌گذاری ۳۰ میلیارد دلاری را دنبال می‌کند، با شتاب بیشتری رشد کند. مقامات دو کشور امیدوارند که فازهای اجرایی این پروژه تا پایان سال ۲۰۲۶ با جدیت بیشتری دنبال شود تا پاسخی به نیازهای روزافزون تجارت بین‌المللی در منطقه اوراسیا باشد.