پارادوکس قیمت‌ها؛ چرا مواد غذایی در ایرانِ در حال جنگ ارزان‌تر از ترکیه است؟

امروز، ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶، انتشار ویدئویی از قیمت‌های مواد غذایی در بازارهای ایران توسط یک شهروند ترک‌تبار به نام «گل گوک‌گوز»، موجی از بحث و حیرت را در رسانه‌های ترکیه و منطقه برانگیخته است. این گزارش که توسط رسانه تخصصی «گیدا بولتنی» (Gıda Bülteni) منتشر شده، نشان می‌دهد که قیمت محصولاتی نظیر گوشت، روغن و ماکارونی در ایران، زمانی که به لیر ترکیه تبدیل می‌شوند، بسیار ارزان‌تر از بازارهای ترکیه هستند [۱]. این در حالی است که ایران از فوریه ۲۰۲۶ تحت حملات نظامی سنگین قرار داشته و در وضعیت «اقتصاد جنگی» به سر می‌برد.

گزارش میدانی از قلب بحران؛ واقعیت قیمت‌ها طبق گزارش گیدا بولتنی، مشاهدات مستقیم در شهر قم نشان می‌دهد که قیمت کالاهای اساسی در ایران به دلیل درج قیمت مصوب کارخانه روی بسته‌بندی‌ها، تحت کنترل شدیدی قرار دارد. گل گوک‌گوز در مصاحبه خود اعلام کرد که فروشگاه‌ها حق ندارند کالاها را بالاتر از قیمت درج‌شده توسط تولیدکننده بفروشند [۱]. این سیاست ترمز قیمتی، در کنار یارانه‌های سنگین دولتی، باعث شده تا قیمت اقلامی مانند گوجه‌فرنگی و بنزین در مقایسه با ترکیه که با تورم افسارگسیخته دست‌وپنجه نرم می‌کند، بسیار ناچیز به نظر برسد [۳].

چرا ایرانِ جنگ‌زده ارزان‌تر به نظر می‌رسد؟ تحلیلگران اقتصادی معتقدند این «ارزانی» یک روی سکه است. دلیل اصلی این تفاوت قیمت، سقوط آزاد ارزش ریال ایران در برابر ارزهای بین‌المللی و حتی لیر ترکیه است. برای یک دارنده لیر یا دلار، خرید در ایران شبیه به یک حراج بزرگ است، اما برای شهروند ایرانی که درآمدش به ریال است، همین قیمت‌های «ارزان» نیز با توجه به قدرت خرید پایین، بسیار سنگین محسوب می‌شود [۱][۳]. علاوه بر این، توقف صادرات محصولات کشاورزی ایران به دلیل انسداد مسیرهای ترانزیتی و تنش در تنگه هرمز، باعث انباشت کالا در بازار داخلی و کاهش اجباری قیمت‌ها شده است [۲].

وضعیت بحرانی تورم غذا در ترکیه در سوی دیگر مرز، ترکیه در ماه مه ۲۰۲۶ رتبه چهارم بالاترین تورم مواد غذایی در جهان را به خود اختصاص داد [۴]. بسته شدن تنگه هرمز و افزایش هزینه‌های سوخت و کود شیمیایی ناشی از جنگ ایران، مستقیماً سفره مردم ترکیه را هدف قرار داده است. در حالی که تورم سالانه غذا در اروپا حدود ۲.۴ درصد است، ترکیه با نرخ‌هایی فراتر از ۳۴ درصد، فشار اقتصادی شدیدی را تجربه می‌کند که حتی از برخی کشورهای در حال جنگ نیز بیشتر است [۴].

استراتژی بقا در اقتصاد جنگی دولت ایران برای جلوگیری از انفجار اجتماعی در میانه درگیری‌های نظامی، استراتژی «اقتصاد بقا» را در پیش گرفته است. این شامل تزریق یارانه‌های کلان به بخش نان و انرژی است تا پیام «جنگ هست اما گرسنگی نیست» را به جامعه مخابره کند [۳]. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که این مدل اقتصادی در بلندمدت و با ادامه تحریم‌ها و حملات، پایداری خود را از دست خواهد داد و ممکن است در اواخر سال ۲۰۲۶ به یک بحران غذایی عمیق‌تر منجر شود [۲].