زمان بازگشایی شیر گاز ایران به ترکیه؛ آیا قرارداد ۲۵ ساله تمدید شد؟

با فرارسیدن سوم جولای ۲۰۲۶، پرسش اصلی در محافل انرژی آنکارا و رسانه‌هایی نظیر «Haber61» این است: «ایران چه زمانی شیر گاز را باز خواهد کرد؟» این سوال در حالی مطرح می‌شود که قرارداد راهبردی ۲۵ ساله صادرات گاز ایران به ترکیه، که در سال ۱۹۹۶ امضا شده بود، رسماً در ماه جاری میلادی به پایان رسیده است. انقضای این قرارداد در کنار تنش‌های منطقه‌ای و چالش‌های فنی، امنیت انرژی در شرق آناتولی را با ابهامات جدی روبرو کرده است [۱].

چالش‌های تمدید قرارداد در سایه تحریم‌ها برخلاف دهه‌های گذشته که مسائل فنی یا حجم گاز تولیدی اصلی‌ترین چالش صادرات بود، اکنون زیرساخت‌های مالی و بانکی به بزرگ‌ترین مانع تبدیل شده‌اند. گزارش‌های منتشر شده در اواخر ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که فعال شدن مکانیسم ماشه در توافق برجام در اواخر سال ۲۰۲۵ و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، تراکنش‌های مالی را به شدت دشوار کرده است [۲]. علاوه بر این، توافق اخیر «هالک‌بانک» با وزارت دادگستری آمریکا، این بانک دولتی ترکیه را تحت نظارت شدید قرار داده و انجام هرگونه تراکنش به نفع ایران را ممنوع کرده است [۱]. این موضوع باعث شده تا بانک‌های ترکیه در پردازش هزینه‌های گاز صادراتی با احتیاط فوق‌العاده‌ای عمل کنند.

گزارش‌های متناقض از توافق جدید در حالی که برخی منابع در ماه‌های گذشته از بن‌بست در مذاکرات به دلیل شرایط خاص منطقه خبر می‌دادند [۳]، رسانه‌های نزدیک به محافل اقتصادی در تهران از یک گشایش بزرگ سخن می‌گویند. بر اساس گزارش‌های منتشر شده در هفته پایانی ژوئن ۲۰۲۶، مقامات دو کشور بر سر تمدید قرارداد با حجم کمتر و انعطاف‌پذیری بیشتر در قیمت‌گذاری به توافقات اولیه‌ای رسیده‌اند [۴]. سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، تایید کرده است که مذاکرات پیشرفته‌ای بین تهران و آنکارا صورت گرفته و توافقات مثبتی حاصل شده است، هرچند جزئیات عملیاتی بازگشایی کامل شیرهای گاز هنوز تحت تأثیر محدودیت‌های بانکی است.

استراتژی تنوع‌بخشی ترکیه و جایگزین‌های گاز ایران آنکارا در سال‌های اخیر به شدت بر استراتژی تنوع‌بخشی به منابع انرژی تمرکز کرده است. در حالی که گاز ایران زمانی غیرقابل جایگزین به نظر می‌رسید، سهم آن اکنون به حدود ۱۳ درصد از کل واردات گاز ترکیه کاهش یافته است [۵]. ترکیه با امضای قراردادهای بلندمدت LNG با شرکت‌های بین‌المللی و همچنین نهایی کردن توافق ۱۵ ساله با آذربایجان، موقعیت خود را در میز مذاکره تقویت کرده است. همچنین، آغاز واردات گاز ترکمنستان از طریق سواپ با ایران در سال ۲۰۲۵، راهکار دیگری برای کاهش وابستگی مستقیم به خط لوله تبریز-آنکارا بوده است [۶].

امنیت انرژی؛ چرا گاز ایران همچنان حیاتی است؟ با وجود تمام جایگزین‌ها، آلپ‌ارسلان بیرقدار، وزیر انرژی ترکیه، پیش‌تر تاکید کرده بود که برای امنیت تأمین انرژی، به ویژه در استان‌های شرقی، خط لوله ایران همچنان یک ضرورت است [۳]. به دلیل محدودیت‌های شبکه انتقال داخلی از غرب به شرق ترکیه، حذف ناگهانی گاز ایران می‌تواند در فصل زمستان به یک بحران جدی منجر شود. بنابراین، انتظار می‌رود حتی در صورت عدم تمدید بلندمدت، دو کشور بر سر یک توافق میان‌مدت برای حفظ جریان گاز به توافق برسند تا از شوک‌های انرژی در بازار جلوگیری شود.