کارت برنده ایران در تنگه هرمز؛ چگونه «ماده ۵» ناوگان آمریکا را زمین‌گیر کرد؟

امروز، ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶، منطقه خلیج فارس شاهد یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های نظامی و دیپلماتیک دهه‌های اخیر است. گزارش‌های منتشر شده توسط منابعی نظیر «ترکیه گازته‌سی» حاکی از آن است که یک بند حقوقی در توافق‌نامه اخیر میان ایران و ایالات متحده، عملاً ناوگان پنجم دریایی آمریکا را در تنگه هرمز در وضعیتی شبیه به اسارت قرار داده است [۱]. این بند که به «ماده ۵» معروف شده، اکنون به عنوان اصلی‌ترین چالش پنتاگون در مدیریت بحران سال ۲۰۲۶ شناخته می‌شود.

ماده ۵: توافقی که به دام تبدیل شد بر اساس جزئیات فاش شده از تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای که در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ در ورسای به امضای روسای جمهور دو کشور رسید، ایران متعهد شده است که برای مدت ۶۰ روز امنیت عبور و مرور کشتی‌های تجاری را تضمین کند. با این حال، ماده ۵ این توافق‌نامه تصریح می‌کند که ایران ۳۰ روز فرصت دارد تا «موانع فنی و نظامی» و همچنین مین‌های دریایی را از مسیرهای اصلی پاکسازی کند [۲].

تفسیر تهران از این ماده، به ویژه اظهارات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نشان می‌دهد که ایران این دوره ۳۰ روزه را به معنای کنترل کامل و انحصاری خود بر تردد تمامی شناورها، از جمله ناوهای جنگی، تعبیر کرده است. این موضوع باعث شده تا ناوگان‌های میلیاردی آمریکا برای جابه‌جایی در منطقه با محدودیت‌های شدید قانونی و عملیاتی مواجه شوند که در رسانه‌ها از آن به عنوان «ذوب شدن ابهت ناوگان‌های میلیاردی» یاد می‌شود [۱][۳].

ناوگان‌های میلیاردی در برابر پهپادهای ارزان‌قیمت گزارش‌های نظامی نشان می‌دهد که ناوهای هواپیمابر ۱۳ میلیارد دلاری ایالات متحده در آب‌های کم‌عمق و باریک تنگه هرمز، در برابر زرادخانه پهپادهای انتحاری و مین‌های هوشمند ایران به شدت آسیب‌پذیر شده‌اند. استفاده ایران از تاکتیک‌های جنگ نامتقارن در کنار محدودیت‌های ایجاد شده توسط ماده ۵، باعث شده تا قدرت مانور این غول‌های دریایی به حداقل برسد [۱].

در روزهای اخیر (۲۷ و ۲۸ ژوئن)، درگیری‌های پراکنده‌ای رخ داد که طی آن نیروهای سنتکام به مواضع ساحلی ایران حمله کردند و در مقابل، سپاه پاسداران با موشک‌های بالستیک و پهپاد، پایگاه‌های آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داد [۲]. این تبادل آتش نشان می‌دهد که توافق آتش‌بس لرزان‌تر از هر زمان دیگری است.

بن‌بست دیپلماتیک و تهدیدهای متقابل دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در واکنش به این تحولات هشدار داده است که اگر ایران به نقض مفاد امنیتی ادامه دهد، با واکنش نظامی تمام‌عیار روبرو خواهد شد. از سوی دیگر، مذاکرات فنی که قرار بود در سوئیس برگزار شود، به دلیل تشدید درگیری‌ها به دوحه قطر منتقل شده است [۳].

کارشناسان معتقدند «ماده ۵» به ایران اجازه داده است تا بدون شلیک مستقیم در بسیاری از مواقع، از اهرم فشار حقوقی برای زمین‌گیر کردن ناوگان آمریکا استفاده کند. اکنون جهان با نگرانی چشم به مذاکرات دوحه دوخته است تا مشخص شود آیا این بن‌بست حقوقی-نظامی به یک جنگ گسترده تبدیل خواهد شد یا راهکاری برای خروج از این «تله استراتژیک» پیدا می‌شود [۲][۳].