حافظه جنگی ایرانیان؛ چگونه میراث دهه ۶۰ مقاومت ۲۰۲۶ را تغذیه می‌کند؟

امروز، ۱۴ ژوئن ۲۰۲۶، منطقه خاورمیانه در یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخی خود قرار دارد. در حالی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، مدعی شده است که توافق صلح برای پایان دادن به درگیری‌های خونین ماه‌های اخیر امروز امضا خواهد شد [5]، تهران همچنان با احتیاط به این موضوع می‌نگرد. اما فراتر از میز مذاکرات، سؤالی که ذهن ناظران بین‌المللی را به خود مشغول کرده این است: جامعه‌ای که تحت شدیدترین حملات هوایی و محاصره اقتصادی قرار داشت، چگونه توانست چنین سطحی از مقاومت را از خود نشان دهد؟

ریشه‌های تاریخی در پناهگاه‌های ارومیه بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند که آمادگی روانی مردم ایران برای جنگ ۲۰۲۶، ریشه در دهه‌های گذشته دارد. گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که خاطرات بمباران‌های دهه ۱۳۶۰ و وضعیت «وضعیت قرمز» در شهرهایی مانند ارومیه و تهران، نسل‌های قدیمی‌تر را برای مواجهه با بحران فعلی واکسینه کرده بود [1]. این حافظه تاریخی، از قصه‌های پناهگاه‌ها در نور چراغ‌های گردسوز تا تشییع جنازه شهدا، به یک استراتژی بقای ملی تبدیل شده است. برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی، آژیرهای خطر سال ۲۰۲۶ نه یک شوک ناگهانی، بلکه تکرار تلخ تاریخی بود که پیش‌تر راه مقابله با آن را آموخته بودند [1].

از دفاع مقدس تا دکترین مقاومت ۲۰۲۶ جنگ اخیر که از فوریه ۲۰۲۶ با حملات گسترده به زیرساخت‌های هسته‌ای و نظامی ایران آغاز شد [4]، بار دیگر دکترین «دفاع پیش‌دستانه» تهران را به چالش کشید. با این حال، برخلاف پیش‌بینی‌های اولیه غرب مبنی بر فروپاشی سریع، ساختار نظامی ایران با تکیه بر شبکه «محور مقاومت» و استفاده از پهپادهای نسل جدید در خلیج فارس، هزینه‌های سنگینی را به طرف مقابل تحمیل کرد [2]. این سطح از پایداری، مستقیماً از تجربیات جنگ ایران و عراق الهام گرفته شده است؛ جایی که انزوای بین‌المللی، ایران را به سمت خودکفایی نظامی و استراتژی‌های نامتقارن سوق داد [4].

تأثیر درگذشت رهبری بر انسجام ملی یکی از نقاط عطف درگیری‌های اخیر، درگذشت آیت‌الله علی خامنه‌ای در میانه بحران بود. در حالی که دشمنان انتظار داشتند این واقعه منجر به خلأ قدرت و فروپاشی داخلی شود، مراسم‌های وداع و آمادگی برای تشییع جنازه تاریخی او در ژوئن ۲۰۲۶، به نمادی از همبستگی در برابر تهدید خارجی تبدیل شد [3]. گزارش‌ها حاکی از آن است که حتی بخش‌های منتقد جامعه نیز در مواجهه با تهاجم خارجی، اولویت را بر حفظ تمامیت ارضی قرار داده‌اند [1].

دیپلماسی در سایه موشک‌ها در حال حاضر، مذاکرات در وین و مسقط با میانجی‌گری عمان ادامه دارد. پیش‌نویس تفاهم‌نامه (MoU) شامل بندهایی برای بازگشایی تنگه هرمز و رفع بلوکه دارایی‌های ایران است [2]. با این حال، رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران تأکید می‌کنند که هرگونه توافق تنها یک «وقفه تاکتیکی» است و ریشه‌های اختلاف با واشینگتن همچنان باقی خواهد ماند [2]. تجربه تاریخی به ایرانیان آموخته است که دیپلماسی بدون پشتوانه قدرت نظامی، در منطقه خاورمیانه دوامی نخواهد داشت.