تشییع جنازه خامنه‌ای و توازن جدید قدرت؛ تحلیل دکتر عثمان قاضی کندمیر

مراسم تشییع جنازه علی خامنه‌ای که با تأخیری چهار ماهه به دلیل شرایط جنگی برگزار شد، فراتر از یک آیین مذهبی، به صحنه‌ای برای نمایش توازن جدید قدرت در ایران تبدیل شده است. دکتر عثمان قاضی کندمیر در یادداشتی برای بخش ترکی روزنامه ایندیپندنت، این مراسم را نقطه عطفی در تاریخ سیاسی معاصر ایران توصیف کرده است [1]. او معتقد است که این مراسم تلاشی از سوی هسته سخت قدرت برای بازسازی مشروعیت آسیب‌دیده نظام پس از حملات هوایی فوریه ۲۰۲۶ است.

مراسمی برای بقا: فراتر از یک تدفین ساده به گفته کندمیر، تشییع جنازه خامنه‌ای تنها وداع با یک رهبر نیست، بلکه یک مانور سیاسی پس از جنگ است. نظام تلاش می‌کند تا با استفاده از نمادهای مذهبی و مفاهیمی چون «شهادت»، شکست‌های نظامی و نفوذهای امنیتی را که منجر به کشته شدن رهبر پیشین شد، به ابزاری برای انسجام مجدد تبدیل کند [3]. حضور میلیونی سازمان‌دهی شده در خیابان‌های تهران، پیامی به دشمنان خارجی و مخالفان داخلی است مبنی بر اینکه ساختار قدرت همچنان قادر به بسیج توده‌هاست [2].

توازن جدید قدرت و معمای جانشینی یکی از محورهای اصلی تحلیل کندمیر، ظهور نسل جدیدی از رهبران تندروتر در سایه درگذشت خامنه‌ای است. اگرچه مجتبی خامنه‌ای به عنوان جانشین پدر مطرح شده، اما غیبت طولانی او از انظار عمومی به دلیل جراحات ناشی از همان حمله هوایی، گمانه‌زنی‌ها درباره ثبات رهبری او را افزایش داده است [4]. کندمیر اشاره می‌کند که توازن قدرت اکنون میان شبکه‌های روحانیون سنتی، نهادهای امنیتی و کارتل‌های اقتصادی جابه‌جا شده است. این جابه‌جایی باعث شده تا مجلس خبرگان در وضعیتی دشوار برای نهایی کردن انتخاب رهبر جدید قرار گیرد [2].

نقش تعیین‌کننده سپاه پاسداران در این فضای غبارآلود، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) به عنوان بازیگر اصلی در تعیین جهت‌گیری آینده کشور ظاهر شده است. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که فرماندهان ارشد سپاه به دنبال تثبیت موقعیت خود در ساختار سیاسی هستند تا از منافع اقتصادی و نفوذ منطقه‌ای خود محافظت کنند [4]. کندمیر تأکید می‌کند که توازن جدید قدرت در ایران، بیش از آنکه بر پایه ایدئولوژی باشد، بر اساس ائتلاف‌های تاکتیکی میان نخبگان نظامی و سیاسی برای حفظ بقای نظام در برابر فشارهای بین‌المللی شکل گرفته است [1].

چالش‌های مشروعیت در ایران پسا-جنگ در نهایت، این یادداشت هشدار می‌دهد که علیرغم نمایش قدرت در مراسم تشییع، نظام با بحران عمیق اعتماد عمومی روبروست. جامعه‌ای که شاهد جنگ و تخریب‌های گسترده بوده، اکنون با تردید به وعده‌های ثبات در دوران رهبری جدید می‌نگرد [3]. توازن قدرت جدید در ایران باید بتواند میان سرکوب داخلی و دیپلماسی منطقه‌ای تعادلی ایجاد کند، در غیر این صورت، شکاف‌های موجود در بدنه حاکمیت می‌تواند به بحران‌های جدی‌تری منجر شود [4].