پایان عصر عبور آزاد از تنگه هرمز؟ سایه تعرفه‌ها بر امنیت انرژی

امروز، ۳ جولای ۲۰۲۶، جهان با واقعیتی جدید در یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های اقتصادی خود روبرو است. پس از ماه‌ها درگیری نظامی که از فوریه گذشته آغاز شد، اکنون پرسش اساسی این است که آیا دوران «عبور آزاد» از تنگه هرمز برای همیشه به تاریخ پیوسته است؟ [۱]

توافق‌نامه اسلام‌آباد و آرامش شکننده در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، ایران و ایالات متحده تحت «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد» به توافقی موقت دست یافتند تا به جنگی که از ۲۸ فوریه آغاز شده بود، پایان دهند. طبق این توافق، طرفین متعهد شدند که به مدت ۶۰ روز اجازه عبور رایگان و امن به کشتی‌های تجاری را بدهند تا راه برای مذاکرات صلح دائمی هموار شود [۲]. با این حال، گزارش‌های رسیده از منطقه نشان می‌دهد که این آرامش بسیار شکننده است. ستاد مرکزی خاتم‌الانبیا در بیانیه‌ای هشدار داده است که تمامی نفت‌کش‌ها موظف به رعایت مسیرهای تعیین‌شده توسط ایران هستند، در غیر این صورت با «پاسخ قاطع» نیروهای مسلح روبرو خواهند شد [۴].

پیشنهاد تعرفه عبور: پایان یک سنت دیرینه یکی از جنجالی‌ترین تحولات اخیر، پیشنهاد مشترک ایران و عمان برای وضع «هزینه‌های خدمات اداری و ناوبری» بر کشتی‌های عبوری است. در حالی که پیش از جنگ، عبور از تنگه هرمز طبق کنوانسیون‌های بین‌المللی بدون هزینه بود، اکنون تهران و مسقط طرحی را به سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) ارائه کرده‌اند که می‌تواند هزینه‌های حمل و نقل انرژی را به شدت افزایش دهد [۳]. دولت ترامپ و بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس به شدت با این طرح مخالفت کرده و آن را غیرقانونی می‌دانند. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، تاکید کرده است که هیچ کشوری حق ندارد برای عبور از یک آبراه بین‌المللی مالیات یا تعرفه وضع کند [۵].

نبرد کریدورها: استراتژی جنوبی در مقابل کنترل ایران در پاسخ به تلاش‌های ایران برای کنترل مسیرهای شمالی، عمان با همکاری آژانس‌های سازمان ملل متحد، «کریدور جنوبی» را در نزدیکی سواحل خود بازگشایی کرده است تا کشتی‌ها بتوانند از مسیرهای تحت کنترل سپاه پاسداران عبور نکنند [۳]. این اقدام باعث خشم تهران شده و ایران حضور جنگنده‌های آمریکایی بر فراز تنگه را عاملی برای ناامنی منطقه می‌داند [۴]. در همین حال، چین نیز با ابراز نگرانی از اختلال در روند تجارت جهانی، خواستار «حل و فصل مناسب» اختلافات و بازگشت امنیت کامل به این آبراه شده است [۲].

چشم‌انداز مذاکرات دوحه در حالی که ایران خود را برای مراسم تشییع رهبر فقید خود در اواخر این هفته آماده می‌کند، مذاکرات غیرمستقیم در دوحه با میانجی‌گری قطر و پاکستان ادامه دارد [۲]. سرنوشت امنیت انرژی جهان به این بستگی دارد که آیا طرفین می‌توانند بر سر یک رژیم حقوقی جدید برای تنگه هرمز به توافق برسند یا خیر. اگر توافق موقت بدون تمدید به پایان برسد، ایران تهدید کرده است که از اواسط اوت دریافت تعرفه از کشتی‌ها را آغاز خواهد کرد، اقدامی که می‌تواند قیمت نفت را به رکوردهای جدیدی برساند [۵].