آیا ترکیه به ایران تبدیل می‌شود؟ تحلیل مدی‌اسکوپ از یک هشدار قدیمی

پرسشی قدیمی با پاسخ‌های جدید در سال ۲۰۲۶ در حالی که ترکیه در روزهای اخیر خود را برای میزبانی از اجلاس سران ناتو در آنکارا آماده می‌کند، فضای داخلی این کشور تحت تأثیر بحث‌های داغی درباره هویت سکولار و آینده دموکراسی قرار گرفته است. یاسمین اسدی در مقاله‌ای که ۵ ژوئیه ۲۰۲۶ در وب‌سایت «مدی‌اسکوپ» (Medyascope) منتشر شد، به بررسی این موضوع پرداخته است که چرا پاسخی که بسیاری از ترک‌ها سال‌ها با اطمینان به سوال «آیا ترکیه ایران می‌شود؟» می‌دادند، اکنون با تردید همراه شده است [۱].

به گفته اسدی، برای دهه‌ها پاسخ استاندارد این بود که «خیر، ترکیه به دلیل پیوندهای اقتصادی با غرب و نهادهای دموکراتیک خود هرگز به مدل ایران تبدیل نخواهد شد». اما اکنون، بسیاری از ناظران معتقدند که این تحول نه به صورت ناگهانی، بلکه به شکلی تدریجی و از طریق فرسایش نهادها در حال رخ دادن است [۱].

شاخص‌های نگران‌کننده: اعداد سخن می‌گویند یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های تحلیل مدی‌اسکوپ، مقایسه جایگاه بین‌المللی دو کشور در شاخص‌های کلیدی است. طبق آمارهای سال ۲۰۲۶، شکاف میان ترکیه و ایران در حوزه‌های آزادی بیان و حاکمیت قانون به حداقل رسیده است. در شاخص آزادی رسانه‌های سازمان گزارشگران بدون مرز (RSF)، ترکیه به رتبه ۱۶۳ سقوط کرده است، در حالی که ایران در رتبه ۱۷۷ قرار دارد [۱].

همچنین در شاخص حاکمیت قانون «پروژه عدالت جهانی» (WJP)، ترکیه در سال ۲۰۲۵ رتبه ۱۱۸ را در میان ۱۴۳ کشور کسب کرده است که تنها چند پله با ایران (رتبه ۱۲۸) فاصله دارد. این داده‌ها نشان می‌دهند که فراتر از بحث‌های ایدئولوژیک، ساختارهای حقوقی و مدنی ترکیه به شدت تحت فشار قرار گرفته‌اند [۱].

آموزش و مذهب؛ جبهه جدید تقابل تنش‌ها تنها به آمارهای بین‌المللی محدود نمی‌شود. در ماه‌های اخیر، سیاست‌های آموزشی دولت اردوغان، از جمله ترویج فعالیت‌های مذهبی در مدارس و تغییرات در متون درسی، اعتراضات گسترده‌ای را برانگیخته است. شکایت وزیر آموزش ترکیه از ۱۶۸ شخصیت برجسته که «بیانیه دفاع از سکولاریسم» را امضا کرده بودند، نمونه‌ای از این تقابل است [۳]. منتقدان بر این باورند که تلاش برای تربیت «نسل متدین» شباهت‌های زیادی به رویکردهای ایدئولوژیک در نظام آموزشی ایران دارد [۱][۳].

تفاوت‌های بنیادین: ناتو و واقعیت‌های ژئوپلیتیک با وجود این شباهت‌ها، بسیاری از تحلیل‌گران بین‌المللی همچنان معتقدند که ترکیه تفاوت‌های ساختاری عمیقی با ایران دارد. ترکیه به عنوان یک عضو کلیدی ناتو و کشوری که ۴۰ درصد صادرات آن به اتحادیه اروپا انجام می‌شود، نمی‌تواند به سادگی به یک نظام منزوی و انقلابی تبدیل شود [۲].

تحلیل‌گران در رسانه‌هایی مانند «وای‌نت‌نیوز» اشاره می‌کنند که اگرچه لحن آنکارا در قبال مسائل منطقه‌ای تندتر شده، اما ترکیه همچنان یک بازیگر پراگماتیک باقی مانده است که به دنبال منافع اقتصادی و نفوذ منطقه‌ای است، نه صدور انقلاب مذهبی [۲]. با این حال، دستگیری چهره‌های اپوزیسیون مانند اکرم امام‌اوغلو، شهردار استانبول، نشان‌دهنده تداوم روند اقتدارگرایی است که می‌تواند این تفاوت‌ها را کمرنگ‌تر کند [۱].