بحران در آموزش عالی ترکیه: تنها ۵ دانشگاه در سطح جهانی باقی ماندند

در حالی که ترکیه زمانی به عنوان یکی از قطب‌های آموزشی در حال ظهور در منطقه شناخته می‌شد، گزارش‌های منتشر شده در ژوئن ۲۰۲۶ تصویری نگران‌کننده از وضعیت دانشگاه‌های این کشور ترسیم می‌کنند. طبق گزارش اختصاصی رسانه «دوسیا هابر»، سیستم آموزش عالی ترکیه با یک فروپاشی کیفی مواجه شده و تنها ۵ دانشگاه توانسته‌اند از این روند نزولی جان سالم به در ببرند [1]. این آمار نشان‌دهنده شکاف عمیق میان موسسات نخبه و بدنه اصلی آموزش عالی در این کشور است.

سقوط آزاد رتبه‌های علمی در ترکیه بر اساس آخرین رتبه‌بندی‌های جهانی که در اوایل ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد، اکثر دانشگاه‌های دولتی ترکیه با افت شدید رتبه مواجه شده‌اند. این سقوط تنها به رتبه‌های بین‌المللی محدود نمی‌شود، بلکه در شاخص‌های تولید علم، تعداد مقالات پراستناد و همکاری‌های بین‌المللی نیز مشهود است [2]. کارشناسان معتقدند که کاهش بودجه‌های پژوهشی و تغییرات ساختاری در مدیریت دانشگاه‌ها، از عوامل اصلی این ریزش هستند. بسیاری از دانشگاه‌هایی که پیش از این در میان ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان بودند، اکنون به رده‌های پایین‌تر سقوط کرده‌اند.

۵ دانشگاهی که هنوز ایستادگی می‌کنند در میان این بحران، تنها ۵ دانشگاه شامل دانشگاه فنی خاورمیانه (METU)، دانشگاه فنی استانبول (ITU) و سه دانشگاه خصوصی کوچ، سابانجی و بیلکنت توانسته‌اند جایگاه خود را در سطح جهانی حفظ کنند [1]. این موسسات به دلیل حفظ استقلال نسبی علمی و جذب سرمایه‌های خصوصی یا پروژه‌های بین‌المللی، توانسته‌اند از موج تخریبی که سایر دانشگاه‌ها را در بر گرفته، فاصله بگیرند. با این حال، حتی این دانشگاه‌ها نیز با چالش حفظ نخبگان و رقابت با دانشگاه‌های پیشرو آسیایی و اروپایی دست و پنجه نرم می‌کنند.

چرا دانشگاه‌های ترکیه «فرو می‌ریزند»؟ تحلیلگران آموزشی چندین عامل کلیدی را برای این وضعیت برمی‌شمارند. نخست، پدیده «فرار مغزها» است؛ بسیاری از اساتید برجسته و پژوهشگران جوان به دلیل شرایط اقتصادی و محدودیت‌های آکادمیک، مهاجرت به اروپا و آمریکای شمالی را ترجیح داده‌اند [3]. دوم، فشار سیاسی بر نهادهای آموزشی و انتصاب مدیران بر اساس وفاداری به جای شایستگی علمی، باعث تضعیف بدنه کارشناسی دانشگاه‌ها شده است. علاوه بر این، تورم بالا در ترکیه باعث شده است که آزمایشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی توان خرید تجهیزات مدرن و اشتراک مجلات علمی معتبر را نداشته باشند.

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی افت کیفیت دانشگاه‌ها تنها یک مسئله آکادمیک نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی گسترده‌ای برای ترکیه به همراه دارد. کاهش اعتبار مدرک دانشگاهی ترکیه در سطح بین‌المللی، جذب دانشجویان خارجی را که یکی از منابع درآمد ارزی کشور بود، با مشکل مواجه کرده است [2]. همچنین، صنعت ترکیه که نیازمند نیروی کار متخصص و نوآوری‌های دانشگاهی است، اکنون با کمبود دانش فنی بومی روبرو شده است. اگر اصلاحات ساختاری فوری صورت نگیرد، فاصله علمی ترکیه با استانداردهای جهانی در سال‌های آینده عمیق‌تر خواهد شد.