چرا آتش‌بس ایران و آمریکا پایدار نماند؟ کالبدشکافی بن‌بست دیپلماتیک ۲۰۲۶

در حالی که جهان امیدوار بود «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ پایانی بر ماه‌ها درگیری خونین باشد، وقایع روزهای اخیر نشان داد که این توافق بیش از یک وقفه کوتاه در جنگ نبوده است [۱]. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، روز چهارشنبه رسماً اعلام کرد که آتش‌بس با ایران «به پایان رسیده است» و دستور حملات گسترده به بیش از ۹۰ هدف نظامی در خاک ایران را صادر کرد [۳]. این فروپاشی ناگهانی، سوالات مهمی را درباره مواضع متصلب طرفین و چرایی عدم پایداری صلح ایجاد کرده است.

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؛ توافقی بر روی شن‌های روان بسیاری از تحلیلگران معتقدند که تفاهم‌نامه اسلام‌آباد از همان ابتدا به دلیل ابهامات ساختاری محکوم به شکست بود. این توافق که با میانجی‌گری پاکستان حاصل شد، بر پایه «عملکرد» طرفین بنا شده بود، اما تعاریف متفاوتی از این عملکرد وجود داشت [۴]. واشینگتن انتظار داشت ایران بلافاصله غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کرده و نفوذ منطقه‌ای خود را کاهش دهد، در حالی که تهران بر لغو کامل تحریم‌ها و به رسمیت شناختن حق خود در مدیریت امنیت منطقه تأکید داشت [۵]. بی‌بی‌سی در تحلیل خود اشاره می‌کند که عدم حل مسائل بنیادین، از جمله فعالیت‌های نظامی اسرائیل در لبنان، یکی از موانع اصلی تداوم این آتش‌بس بوده است [۵].

تنگه هرمز: میدان نبرد اراده‌ها اصلی‌ترین نقطه اصطکاک که منجر به فروپاشی آتش‌بس شد، کنترل تنگه هرمز است. ایران در روزهای اخیر تلاش کرد تا با وضع «هزینه‌های عبور» و تحمیل پروتکل‌های خود بر کشتی‌های تجاری، حاکمیت خود بر این آبراه راهبردی را تثبیت کند [۴]. حملات منتسب به ایران به سه نفتکش تجاری در ۶ و ۷ ژوئیه، واکنش شدید سنتکام را در پی داشت. ایالات متحده با هدف «حفاظت از آزادی کشتیرانی»، زیرساخت‌های موشکی و پهپادی ایران در سواحل جنوبی را هدف قرار داد [۱]. محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، در واکنش اعلام کرد که تنگه هرمز تنها تحت ترتیبات ایرانی باز خواهد بود و تهدیدات آمریکا را بی‌اثر دانست [۴].

خلأ قدرت و پیچیدگی‌های داخلی در ایران فروپاشی آتش‌بس با یکی از حساس‌ترین لحظات تاریخ معاصر ایران همزمان شده است: مراسم تدفین آیت‌الله علی خامنه‌ای. در حالی که هزاران نفر در مشهد برای مراسم خاکسپاری گرد هم آمده بودند، فشارهای داخلی بر دولت مسعود پزشکیان برای پاسخ نظامی قاطع افزایش یافت [۴]. تحلیلگران معتقدند که تندروها در تهران، هرگونه عقب‌نشینی در این مقطع را نشانه‌ای از ضعف در دوران انتقال قدرت می‌بینند و به همین دلیل، تمایل کمتری به حفظ آتش‌بس نشان می‌دهند [۳].

راهبرد فشار چندلایه واشینگتن در جبهه مقابل، دونالد ترامپ که در اجلاس ناتو در ترکیه حضور داشت، لحن خود را به شدت تندتر کرده است. او با «تروریستی» خواندن حملات ایران به نفتکش‌ها، اعلام کرد که دیگر تمایلی به اتلاف وقت در مذاکرات ندارد [۲]. واشینگتن اکنون از مدل «فشار چندلایه» استفاده می‌کند که شامل حملات نظامی مستقیم، تحریم‌های اقتصادی مجدد و فشار بر متحدان منطقه‌ای ایران است [۳]. این راهبرد به دنبال تغییر رفتار بنیادین در تهران است، هدفی که به نظر می‌رسد با توجه به مواضع فعلی ایران، تنها به تشدید تنش‌ها و احتمال وقوع یک جنگ تمام‌عیار منجر خواهد شد.