پیام‌های تند قرآنی در تشییع خامنه‌ای: انتقاد بی‌سابقه ایران از ترکیه

بدعت دیپلماسی قرآنی در مصلای تهران مراسم تشییع جنازه آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی که در پی حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶ کشته شد، امروز ۴ ژوئیه در تهران با حواشی دیپلماتیک گسترده‌ای آغاز شد [۵]. در اقدامی بی‌سابقه، رسانه دولتی ایران و برگزارکنندگان مراسم در مصلای امام خمینی، برای هر یک از هیئت‌های خارجی شرکت‌کننده، آیه خاصی از قرآن کریم را تلاوت کردند که به عنوان بیانیه سیاسی تهران در قبال آن کشورها تعبیر شده است [۱].

این مراسم که با حضور نمایندگانی از بیش از ۳۰ کشور برگزار شد، به جای تمرکز صرف بر جنبه‌های مذهبی، به ابزاری برای نقد مواضع کشورها در قبال جنگ اخیر ایران تبدیل گشت. در حالی که تهران تلاش می‌کند اقتدار خود را پس از ماه‌ها درگیری نظامی نشان دهد، انتخاب این آیات نشان‌دهنده عمق شکاف‌های دیپلماتیک در منطقه است [۴].

آیه ۹۵ سوره نساء؛ کنایه تند به «بی‌طرفی» ترکیه یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های این مراسم، قرائت آیه ۹۵ سوره نساء در زمان حضور هیئت بلندپایه ترکیه به ریاست جودت یلماز، معاون رئیس‌جمهور این کشور بود [۳]. در این آیه آمده است: «مؤمنانی که بدون عذر از جهاد بازنشستند، با مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد می‌کنند، یکسان نیستند» [۱].

تحلیلگران سیاسی معتقدند انتخاب این آیه، انتقادی مستقیم و گزنده به سیاست‌های آنکارا در جریان جنگ اخیر است. ایران انتظار داشت ترکیه به عنوان یک همسایه قدرتمند، حمایت نظامی یا سیاسی فعال‌تری از تهران داشته باشد، اما آنکارا ترجیح داد نقش میانجی را ایفا کرده و از ورود مستقیم به تنش‌ها خودداری کند [۲]. واژه «قاعدون» (نشستگان) در این آیه، کنایه‌ای به رویکرد تدافعی و غیرفعال ترکیه در برابر حملات آمریکا و اسرائیل تلقی شده است [۳].

عربستان سعودی و بازخوانی نبرد بدر علاوه بر ترکیه، هیئت عربستان سعودی نیز با پیامی تند مواجه شد. برای هیئت سعودی به ریاست ولید الخریجی، آیه ۱۳ سوره آل‌عمران تلاوت شد که به نبرد بدر اشاره دارد [۱]. این آیه تقابل میان دو گروه را توصیف می‌کند: «گروهی که در راه خدا می‌جنگیدند و گروه دیگری که کافر بودند» [۳].

انتخاب این آیه برای عربستان، که در سال‌های اخیر روابط پرفراز و نشیبی با تهران داشته، نشان‌دهنده تداوم بی‌اعتمادی عمیق است. قرار دادن تلویحی عربستان در جبهه مقابل «راه خدا»، بازتاب‌دهنده خشم تهران از همکاری‌های احتمالی ریاض با ائتلاف غربی در جریان درگیری‌های ماه فوریه است [۴].

تشییع در سایه جنگ و بحران این مراسم در حالی برگزار می‌شود که ایران با بحران اقتصادی شدید و تهدیدات امنیتی مداوم دست و پنجه نرم می‌کند. انتخاب تاریخ ۴ ژوئیه (سالگرد استقلال آمریکا) برای آغاز مراسم تشییع، خود پیامی نمادین به واشینگتن محسوب می‌شود [۵]. در حالی که جمعیت حاضر در مصلا شعارهای ضد آمریکایی سر می‌دادند، استفاده از آیات قرآن برای نقد دیپلماتیک نشان داد که تهران قصد دارد از هر ابزاری برای بازتعریف جایگاه خود در نظم جدید منطقه پس از جنگ استفاده کند [۲]. مراسم تشییع قرار است در روزهای آینده در شهرهای قم، نجف و کربلا ادامه یابد و در نهایت پیکر وی در مشهد به خاک سپرده شود [۵].