معماری جدید امنیتی خاورمیانه؛ تلاش برای نظم پایدار پس از جنگ ۲۰۲۶

پایان عصر بازدارندگی سنتی و آغاز ابهام وقایع نیمه اول سال ۲۰۲۶، به‌ویژه درگیری‌های نظامی گسترده‌ای که با عملیات‌های موسوم به «خشم حماسی» و «شیر غران» آغاز شد، ساختار امنیتی خاورمیانه را که دهه‌ها بر پایه حضور مسلط ایالات متحده استوار بود، به لرزه درآورده است [۱]. تحلیل‌گران «پارا آنالیز» معتقدند که این جنگ نه تنها زیرساخت‌های نظامی را هدف قرار داد، بلکه فرضیات بنیادین درباره بازدارندگی در منطقه را نیز دگرگون کرد. با کشته شدن رهبران ارشد و تغییر در ساختار قدرت ایران، اکنون خلأ قدرتی ایجاد شده که بازیگران منطقه‌ای به سرعت در پی پر کردن آن هستند [۲].

ظهور چهارضلعی قدرت: ائتلاف‌های نوین منطقه‌ای یکی از مهم‌ترین تحولات پساجنگ، شکل‌گیری یک بلوک ژئوپلیتیک جدید شامل ترکیه، عربستان سعودی، مصر و پاکستان است [۳]. این «چهارضلعی قدرت» که نخستین نشست رسمی خود را در مارس ۲۰۲۶ در ریاض برگزار کرد، به دنبال ایجاد یک «کنسرت قدرت‌های منطقه‌ای» است تا بدون اتکای کامل به قدرت‌های فرامنطقه‌ای، امنیت خلیج فارس و دریای سرخ را تأمین کند. این ائتلاف تلاش می‌کند تا میان جاه‌طلبی‌های نظامی اسرائیل و نیاز به بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده در ایران و لبنان توازن برقرار کند [۳].

بحران انرژی و امنیت تنگه هرمز جنگ ۲۰۲۶ نشان داد که امنیت انرژی جهانی تا چه حد به ثبات سیاسی در خاورمیانه وابسته است. مسدود شدن مقطعی تنگه هرمز و حملات به تأسیسات نفتی، قیمت نفت برنت را به بالای ۱۳۹ دلار در هر بشکه رساند و بازارهای مالی جهان را با شوک بی‌سابقه‌ای مواجه کرد [۱]. اکنون در ژوئیه ۲۰۲۶، مذاکرات فشرده‌ای تحت نظارت عمان برای مدیریت مشترک این آبراه حیاتی در جریان است. هدف از این مذاکرات، تبدیل تنگه هرمز از یک ابزار فشار نظامی به یک منطقه همکاری اقتصادی تحت نظارت منطقه‌ای است تا از تکرار بحران‌های مشابه جلوگیری شود [۴].

چشم‌انداز نظم نوین؛ از تقابل تا همکاری در حالی که برخی تحلیل‌گران از «پایان نظم آمریکایی» در منطقه سخن می‌گویند، واقعیت موجود در ژوئیه ۲۰۲۶ نشان‌دهنده یک نظم چندقطبی و پیچیده است. اسرائیل به دنبال گسترش پیمان ابراهیم به یک اتحاد دفاعی رسمی است، در حالی که کشورهای خلیج فارس بر دیپلماسی فراگیر و بازگشت ایران به بازارهای جهانی تحت ضمانت‌های امنیتی جدید تأکید دارند [۲]. موفقیت این معماری امنیتی جدید به توانایی بازیگران در گذار از ذهنیت «بازی با حاصل جمع صفر» به مدل‌های همکاری امنیتی مشترک بستگی خواهد داشت که در آن امنیت یکی، به قیمت ناامنی دیگری تمام نشود.