بحران ایران و ژئوپلیتیک انرژی: آیا ترکیه بازنده بزرگ این بازی است؟

امروز، ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۶، منطقه خاورمیانه در یکی از بحرانی‌ترین دوران‌های خود به سر می‌برد. در حالی که حملات نظامی ایالات متحده علیه مواضعی در ایران برای ششمین شب متوالی ادامه دارد [۴]، یک ضرب‌الاجل حیاتی برای اقتصاد ترکیه فرا رسیده است: انقضای قرارداد ۲۵ ساله واردات گاز از ایران که در سال ۲۰۰۱ امضا شده بود [۳]. نامیک تان، سفیر سابق ترکیه در واشینگتن و نماینده فعلی مجلس، در یادداشتی تحلیلی در وب‌سایت T24 هشدار می‌دهد که این همزمانی بحران‌ها می‌تواند ترکیه را به یکی از بزرگترین بازندگان تغییرات ژئوپلیتیک انرژی تبدیل کند [۱].

پایان یک دوران و بن‌بست مذاکرات قرارداد واردات سالانه ۹.۶ میلیارد متر مکعب گاز از ایران در حالی به پایان می‌رسد که به دلیل شرایط جنگی و تنش‌های بی‌سابقه در منطقه، هیچ مذاکره رسمی برای تمدید آن صورت نگرفته است [۳]. اگرچه ترکیه در سال‌های اخیر تلاش کرده با امضای قراردادهای بلندمدت LNG با شرکت‌هایی نظیر شل و اکسون‌موبیل و همچنین بهره‌برداری از میدان گازی ساکاریا در دریای سیاه، سبد انرژی خود را متنوع کند، اما امنیت انرژی در مناطق شرقی آناتولی همچنان به جریان گاز ایران وابسته است [۲]. نامیک تان معتقد است که فقدان یک استراتژی روشن در مواجهه با بحران ایران، نه تنها تامین انرژی، بلکه نقش ترکیه به عنوان «هاب انرژی» منطقه را نیز تهدید می‌کند [۱].

سد تحریم‌ها و چالش‌های مالی حتی اگر اراده سیاسی برای تمدید قرارداد وجود داشته باشد، موانع مالی بی‌سابقه‌ای در مسیر آن قرار دارد. طبق توافق ژوئن ۲۰۲۶ در پرونده هالک‌بانک، این بانک تحت نظارت شدید قرار گرفته و از انجام هرگونه تراکنشی که به نفع ایران باشد منع شده است [۲]. بازگشت مکانیسم «اسنپ‌بک» تحریم‌های سازمان ملل در سال ۲۰۲۵ نیز فضای مانور آنکارا را محدودتر کرده است. به گفته تحلیل‌گران، اکنون مشکل اصلی نه انتقال فیزیکی گاز، بلکه چگونگی پرداخت وجه آن در چارچوب معماری جدید تحریم‌هاست [۲].

تغییر نقشه‌های ترانزیتی و انزوای استراتژیک نامیک تان در تحلیل خود به نکته‌ای کلیدی اشاره می‌کند: بحران ایران تنها یک مسئله امنیتی نیست، بلکه محرکی برای بازنگری در مسیرهای تجاری و انرژی جهان است [۱]. با تشدید ناامنی در خلیج فارس و مرزهای ایران، پروژه‌های جایگزین مانند «کریدور میانی» و مسیرهای bypass که ترکیه را دور می‌زنند، شتاب گرفته‌اند. تان هشدار می‌دهد که اگر آنکارا نتواند توازنی میان فشارهای واشینگتن و نیازهای انرژی خود برقرار کند، هزینه‌های اقتصادی ناشی از افزایش قیمت سوخت و از دست رفتن حق ترانزیت، می‌تواند کمر اقتصاد در حال بهبود ترکیه را بشکند [۱][۴].

در نهایت، سوال اصلی این است که آیا ترکیه می‌تواند از این طوفان ژئوپلیتیک عبور کند یا به تعبیر نامیک تان، به دلیل وابستگی‌های ساختاری و اشتباهات دیپلماتیک، بهای سنگینی را بابت بحران همسایه شرقی خود پرداخت خواهد کرد؟ [۱].