سیاست لوله‌ها: پایان یک دوران در روابط انرژی ایران و ترکیه

پایان قرارداد ۲۵ ساله و بن‌بست دیپلماتیک در حالی که امروز ۱۹ جولای ۲۰۲۶ است، قرارداد تاریخی ۲۵ ساله صادرات گاز ایران به ترکیه که در سال ۱۹۹۶ امضا شده بود، رسماً به پایان خود نزدیک شده است. علیرغم اهمیت استراتژیک این خط لوله برای امنیت انرژی ترکیه، آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، پیش‌تر اعلام کرده بود که به دلیل شرایط بحرانی منطقه و درگیری‌های نظامی، هیچ مذاکره رسمی برای تمدید این قرارداد صورت نگرفته است [۱]. این سکوت دیپلماتیک نشان‌دهنده تغییر اولویت‌های آنکارا در سایه «سیاست لوله‌ها» (Boru Politik) است.

تأثیر جنگ بر زیرساخت‌های انرژی گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که حملات اخیر به زیرساخت‌های انرژی ایران، از جمله میدان گازی پارس جنوبی و تاسیسات پتروشیمی، جریان صادرات را با اختلالات جدی مواجه کرده است [۳]. در حالی که مقامات ایرانی تلاش می‌کنند ثبات صادرات را نشان دهند، اما واقعیت‌های میدان نبرد و حملات هوایی جدید نیروهای آمریکایی که همین امروز (۱۹ جولای) گزارش شده، فشار بی‌سابقه‌ای بر شبکه انتقال گاز وارد کرده است [۵]. این شرایط، اعتماد ترکیه به ایران به عنوان یک تامین‌کننده پایدار را بیش از پیش خدشه‎‌دار کرده است.

موانع مالی و معمای هالک‌بانک فراتر از مسائل فنی و نظامی، چالش‌های مالی به بزرگترین مانع در مسیر تمدید قرارداد تبدیل شده‌اند. بازگشت تحریم‌های سازمان ملل از طریق مکانیسم «اسنپ‌بک» در اواخر سال ۲۰۲۵ و توافق‌نامه جدید هالک‌بانک در ژوئن ۲۰۲۶، عملاً مسیرهای پرداخت بانکی برای خرید گاز از ایران را مسدود کرده است [۴]. اکنون بانک‌های ترکیه به دلیل نظارت‌های بین‌المللی، از پردازش تراکنش‌های مرتبط با انرژی ایران واهمه دارند. این «تنگنای مالی» باعث شده تا حتی در صورت وجود گاز، انتقال پول آن به یک معمای پیچیده تبدیل شود.

چرخش از صادرات گاز به واردات برق یکی از عجیب‌ترین تحولات در «بورو پلیتیک» سال ۲۰۲۶، درخواست ایران برای واردات برق از ترکیه است. به دلیل آسیب‌های وارده به نیروگاه‌های داخلی ایران در طول درگیری‌ها، تهران مذاکراتی را برای واردات ۴۵۰ مگاوات برق از طریق خط انتقال وان-خوی آغاز کرده است [۲]. این تغییر نقش، نشان‌دهنده عمق بحران انرژی در منطقه و تبدیل شدن ترکیه از یک مشتری صرف به یک تامین‌کننده کلیدی در زنجیره انرژی است. در حالی که ترکیه با قراردادهای جدید LNG از آمریکا و روسیه، وابستگی خود را به گاز خط لوله ایران کاهش داده، تهران اکنون در موقعیت دشواری برای حفظ نفوذ انرژی خود قرار دارد [۴].