İran-ABD Ateşkesi Neden Kalıcı Olmadı? 2026 Diplomatik Çıkmazının Anatomisi

Dünya, 17 Haziran 2026'daki "İslamabad Mutabakatı"nın aylardır süren kanlı çatışmaları sona erdirmesini umarken, son günlerde yaşanan olaylar bu anlaşmanın savaşa verilen kısa bir aradan öteye geçmediğini gösterdi [1]. ABD Başkanı Donald Trump, Çarşamba günü İran ile ateşkesin "sona erdiğini" resmen duyurdu ve İran topraklarındaki 90'dan fazla askeri hedefe geniş çaplı saldırı emri verdi [3]. Bu ani çöküş, tarafların katı tutumları ve barışın neden sürdürülemediği konusunda önemli soruları beraberinde getirdi.

İslamabad Mutabakatı; Hareketli Kumlar Üzerinde Bir Anlaşma Birçok analist, İslamabad Mutabakatı'nın yapısal belirsizlikler nedeniyle en başından beri başarısızlığa mahkum olduğuna inanıyor. Pakistan'ın arabuluculuğunda sağlanan bu anlaşma, tarafların "performansına" dayalıydı ancak bu performansın tanımları farklıydı [4]. Washington, İran'ın uranyum zenginleştirmeyi derhal durdurmasını ve bölgesel nüfuzunu azaltmasını beklerken; Tahran, yaptırımların tamamen kaldırılması ve bölge güvenliğini yönetme hakkının tanınması üzerinde duruyordu [5]. BBC analizinde, İsrail'in Lübnan'daki askeri faaliyetleri de dahil olmak üzere temel meselelerin çözülmemesinin bu ateşkesin devamlılığı önündeki ana engellerden biri olduğunu belirtti [5].

Hürmüz Boğazı: İradeler Savaşı Meydanı Ateşkesin çökmesine yol açan temel sürtünme noktası Hürmüz Boğazı'nın kontrolüdür. İran son günlerde, ticari gemilere "geçiş ücretleri" koyarak ve kendi protokollerini dayatarak bu stratejik su yolu üzerindeki egemenliğini pekiştirmeye çalıştı [4]. 6 ve 7 Temmuz tarihlerinde üç ticari petrol tankerine düzenlenen ve İran'a atfedilen saldırılar, CENTCOM'un sert tepkisine neden oldu. ABD, "seyrüsefer özgürlüğünü koruma" amacıyla İran'ın güney kıyılarındaki füze ve İHA altyapısını hedef aldı [1]. İran'ın başmüzakerecisi Mohammad Bagher Ghalibaf, tepki olarak Hürmüz Boğazı'nın yalnızca İran düzenlemeleri altında açık kalacağını belirterek ABD tehditlerini etkisiz olarak nitelendirdi [4].

Güç Boşluğu ve İran'daki İç Karmaşıklıklar Ateşkesin çöküşü, modern İran tarihinin en hassas anlarından biriyle çakıştı: Ayetullah Ali Khamenei'nin cenaze töreni. Binlerce kişi cenaze töreni için Meşhed'de toplanırken, Masoud Pezeshkian hükümeti üzerindeki kararlı bir askeri yanıt verme baskısı arttı [4]. Analistler, Tahran'daki sertlik yanlılarının bu aşamadaki herhangi bir geri adımı güç geçiş sürecinde bir zayıflık işareti olarak gördüklerini ve bu nedenle ateşkesi sürdürmeye daha az eğilimli olduklarını düşünüyor [3].

Washington'ın Çok Katmanlı Baskı Stratejisi Karşı cephede, Türkiye'deki NATO zirvesine katılan Donald Trump üslubunu iyice sertleştirdi. İran'ın tankerlere yönelik saldırılarını "terörist" olarak nitelendiren Trump, artık müzakerelerle vakit kaybetmeye niyeti olmadığını açıkladı [2]. Washington şimdi, doğrudan askeri saldırılar, yeniden ekonomik yaptırımlar ve İran'ın bölgesel müttefikleri üzerinde baskı içeren "çok katmanlı baskı" modelini kullanıyor [3]. Bu strateji, Tahran'da köklü bir davranış değişikliği hedefliyor; ancak İran'ın mevcut tutumu göz önüne alındığında, bu hedefin yalnızca gerilimi tırmandırmaya ve topyekün bir savaş olasılığına yol açacağı görülüyor.