تنش‌های ایران و آمریکا؛ تلاش میانجی‌گران برای نجات توافق در سایه تهدید

وضعیت شکننده در خلیج فارس و دریای عمان امروز، ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶، منطقه خاورمیانه در وضعیتی میان جنگ و دیپلماسی معلق مانده است. پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در ۸ ژوئیه اعلام کرد که تفاهم‌نامه (MoU) و آتش‌بس با ایران به پایان رسیده است، موجی از حملات هوایی سنگین علیه اهدافی در جنوب ایران آغاز شد [۲]. این حملات که بیش از ۱۷۰ هدف را در مناطقی نظیر بندرعباس، بوشهر و کنارک در بر می‌گرفت، با پاسخ موشکی و پهپادی ایران به پایگاه‌های آمریکا در کویت، بحرین و اردن مواجه شد [۴]. با این حال، گزارش‌های میدانی از صبح جمعه نشان‌دهنده یک «آرامش ناپایدار» است و هیچ حمله جدیدی از سوی طرفین گزارش نشده است [۳].

ورود میانجی‌گران منطقه‌ای به صحنه در حالی که تهدیدات متقابل همچنان ادامه دارد، دیپلمات‌های ارشد از کشورهای قطر، پاکستان، ترکیه و عمان در حال رایزنی‌های فشرده تلفنی و حضوری هستند [۱]. هیئت‌های قطری با حضور در تهران، پیام‌هایی را برای کاهش تنش و بازگشت به میز مذاکرات فنی مبادله کرده‌اند. طبق گزارش‌های منتشر شده، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به همراه جرد کوشنر و استیو ویتکوف در تماس مستمر با مقامات قطری هستند تا راهی برای خروج از بحران فعلی بیابند [۳]. هدف اصلی این تلاش‌ها، تعیین تاریخی جدید برای دور بعدی مذاکرات تیم‌های فنی و جلوگیری از فروپاشی کامل تفاهم‌نامه‌ای است که در اواسط ژوئن به امضا رسیده بود [۲].

چالش‌های کلیدی: تنگه هرمز و لبنان یکی از اصلی‌ترین نقاط اختلاف که منجر به درگیری‌های اخیر شد، مسئله کنترل بر تنگه هرمز است. ایران با استناد به حق حاکمیت خود، به دنبال وضع تعرفه برای عبور کشتی‌های تجاری است، در حالی که ایالات متحده این اقدام را غیرقانونی و تهدیدی برای امنیت انرژی جهان می‌داند [۵]. علاوه بر این، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، تأکید کرده است که هرگونه توافق نهایی با واشینگتن مشروط به عقب‌نشینی کامل اسرائیل از جنوب لبنان است؛ شرطی که با مخالفت شدید طرف مقابل روبرو شده است [۴].

نبرد فرسایشی یا صلح مسلح؟ تحلیلگران معتقدند که وضعیت فعلی بیشتر به یک «نبرد فرسایشی منطقه‌ای» شباهت دارد تا یک جنگ کلاسیک تمام‌عیار. هر دو طرف با استفاده از ابزارهای نظامی و اقتصادی به دنبال تحمیل تفسیر خود از تفاهم‌نامه هستند [۱]. در حالی که واشینگتن بر تداوم فشارها تأکید دارد، تهران نیز نشان داده است که هرگونه حمله به زیرساخت‌های خود را با حملات متقابل به پایگاه‌های منطقه‌ای پاسخ خواهد داد. اکنون چشم‌ها به دوحه و اسلام‌آباد دوخته شده است تا مشخص شود آیا دیپلماسی می‌تواند بار دیگر بر طبل جنگ غلبه کند یا خیر [۲].